تاريخ انتشار : ۸ مرداد ۱۳۸۹ تعداد بازديد : 1586

 اهدای خون


۹ مرداد؛ روز اهدای خون


۹ مرداد ۱۳۵۳

آرزوی بشر در طول قرن ها برای درمان بیماری ها سبب شد تا بتدریج، پایه دانشی نوین به نام انتقال خون در علم پزشکی گذاشته شود. در بیشتر موارد، تنها راه نجات مصدومان یا بیماران تزریق خون است. تا به امروز هیچ ماده ای تحت هیچ شرایطی نتوانسته، جایگزین این مایع حیاتبخش و منحصر به فرد شود و پژوهشگران تاکنون تنها به گوشه ای از اسرار این پدیده شگفت انگیز دست یافته اند. با اندکی دقت و در نظر داشتن عواملی چون ازدیاد جمعیت، توسعه شهرها، صنعتی شدن کشور، افزایش میزان حوادث، گسترش و تنوع خدمات بهداشتی و درمانی، لزوم ایجاد و تجهیز مراکز جدید درمانی و بهداشتی و نیز امکان انجام عمل های جراحی تخصّصی و پیوند اعضا در داخل کشور، اهمیّت مسأله انتقال خون به خوبی آشکار می شود، و از سویی باید به یاد داشت که انسان تنها مولّد و مصرف کننده خون خویش و گاهی هم نیازمند به یکی از مشتقات آن است.


شناخت خون

بدون تردید خون دارای چنان ظرفیت ها و قابلیت هایی است که انسان هیچ گاه نمی تواند ادعا کند به تمام ویژگی ها و مختصات این ماده پر رمز و راز واقف شده است. خون در حرکتی پیوسته و بدون وقفه، مسیری در حدود ۱۲۱ هزار کیلومتر را در بدن آدمی می پیماید تا به جریان زندگی دوام بخشد. چنین مسیری طولانی تر از مجموع خطوط هوایی کلیه شرکت های هواپیمایی جهان است. خون بافت زنده ای است که درآمد و شد دایمی خود به شصت میلیارد سلول بدن سرکشی می کند و ضمن جمع آوری مواد زاید آن ها، مواد لازم برای ادامه حیات و فعالیت را در اختیار سلولها قرار می دهد.

بر خلاف تصوّر، خونی که در رگ های آدمی جاری است، یکنواخت بدون تغییر و تحول نیست و بدین لحاظ است که خون را بافت زنده می شناسند. برای نمونه: به فاصله یک مژه برهم زدن حدود یک میلیون و دویست هزار از سلول های قرمز به پایان عمر صد و بیست روزه خود می رسند و در همین زمان مغز استخوان به همان تعداد سلول قرمز تولید و وارد جریان خون می سازد.

استخوان ها در طول زندگی انسان، حدود پانصد کیلوگرم سلول قرمز تولید می کنند و هر سلول تا پایان عمر خود هفتاد و پنج هزار بار از قلب به نقاط مختلف بدن سفر می کند. در وهله نخست، قلب همانند تلمبه، خون را به اندام ها و بافت ها می رساند. جاری شدن خون در رگ ها به صورت موج های متناوب و مجزا می باشد و بدین ترتیب وظیفه تنظیم حرکت خون به شاهرگ ها واگذار شده است. در چنین شرایطی خون به تمام بدن می رسد. فشار خون در انتهای مسیر به صفر می رسد و به همین دلیل ورزش موجب تسریع گردش خون می گردد.

ترکیبات خون

خون از عناصر سلولی معلق در پلاسما تشکیل شده و عناصر سلولی آن عبارتند از : گلبول های قرمز، گلبول های سفید و پلاکت ها. میزان حجم این عناصر در خون چهل و پنج درصد است و پنجاه و پنج درصد بقیه حجم خون، پلاسما می باشد.

اما ترکیبات خون عبارتند از: گلبول های قرمز و چند لوکوسیت یا گویچه های سفید، شامل گرانولیست، لنفوسیت، مونوسیت، پلاکت ها و مقداری محلول مانند کلسترول، قند، املاح، آنزیم ها و چربی ها که در پلاسما غوطه ورند. برای ثابت ماندن حجم و فشار خون باید غلظت آن همواره تحت کنترل قرار گیرد به همین منظور خون، میزان آب نوشیده شده را جذب و بخش زاید آن را توسط کلیه ها و پوست(تعرق) دفع می کند. وقتی بدن از نظر آب در مضیقه باشد، خون از کوچکترین ذرات آب موجود در بدن بهره برداری می کند و با ایجاد حس تشنگی، آب می طلبد و دلیل احساس تشنگی پس از خونریزی نیز همین است، زیرا در این حالت حجم و فشار خون در بدن کاهش می یابد و لازم است بلافاصله با ورود آب به بدن فشار خون به حالت اوّلیه خود بازگردد.

مهمترین عمل گلبول های قرمز، رساندن اکسیژن از ریه ها به سلول ها و بازگرداندن گاز کربنیک به ریه ها است. ریه ها با عمل دم و بازدم وظیفه جذب اکسیژن از خارج بدن و دفع گاز کربنیک به خارج از بدن را به عهده دارند. مهمترین وظیفه گلبول های سفید دفاع از بدن در مقابل عفونت و بیماری هاست. برخی از گلبول های سفید، باکتری های مهاجم را در میان می گیرند و آن ها را از بین می برند. دسته ای دیگر از آنان در مقابل بیماری های مختلف در بدن ایجاد مصونیّت می کنند  گلبول های سفید تک هسته ای در غدد لنفاوی، لوزه ها، طحال، کبد و مغز استخوان ساخته می شوند.

پلاکت ها باعث انعقاد خون در هنگام خون ریزی می شوند و کوچکترین سلول پلاسما می باشد و عمر آن بین هشت تا ده روز که در مغز استخوان ساخته می شود.

پلاسما، ضمن رساندن آب و مواد غذایی به سلول ها، حامل مواد پروتئینی و عوامل انعقاد خون، مواد معدنی و هورمون های لازم جهت رشد بدن می باشد؛ پلاسما مواد زاید را از سلول ها می گیرد و برای دفع به کلیه ها می رساند.

هموگلوبین، ماده ای است پروتئینی و در گلبول های قرمز وجود دارد و سرخی رنگ خون را باعث می شود. این ماده اکسیژن را به سلول ها می رساند و انیدریدکربنیک ( ) را به ریه باز می گرداند.

عامل اِر – هاش (R-H )

(ار – هاش) ساختمان شیمیایی پیچیده و خاصی است که در گلبول های قرمز خونِ ۹۰% مردم ایران وجود دارد، لذا این افراد ( اِر – هاش مثبت) یعنی دارنده این عامل می نامند. در خون بقیه افراد این عامل وجود ندارد و ( اِر – هاش منفی) هستند. در خون افراد ( اِر – هاش مثبت) ماده ضد آن وجود ندارد، لذا به افراد عامل مثبت می توان هم عامل مثبت و هم عامل منفی تزریق کرد ولی به گروه های منفی باید خون متجانس تزریق شود. چنانچه به افراد گروه منفی خون گروه مثبت برای یکبار تزریق شود حادثه ای رخ نخواهد داد اما در صورت تکرار بر اساس طبیعت دفاعی بدن که با هر عامل ناشناخته وارده به بدن مبارزه می کند، خون جدید با ماده ای به نام پادتن مورد حمله قرار می گیرد و عمل اِر – هاش آن از بین می رود در نتیجه خون جدید در بدن خراب و نهایتاً منجر به مرگ شخص می شود.

گروه های خونی

گروه های خونی را بر اساس ساختمان شیمیایی موجود در سطح گلبول های قرمز به چهار گروه A ،B ، AB و O تقسیم کرده اند. بدین ترتیب هر گروه خونی کاملاً اختصاصی می باشد و نباید به انسانی دیگر با گروه خونی نامتجانس تزریق شود؛ اما گروه O به دلیل ساختمان خاص گلبول های آن که نه ضد A و نه ضد B هستند قابل تزریق به تمام گروه های چهارگانه هستند و اصطلاحاً گروه O را گروه دهنده همگانی می نامند.

تأسیس سازمان انتقال خون ایران

در مرداد ۱۳۵۳ با هدف سامان بخشیدن به وضع آشفته خون رسانی و به منظور ترویج فرهنگ اهدا و تهیه و تأمین خون و فرآورده های سالم و مطمئن و رایگان آن برای رفع نیاز بیماران نیازمند، بخصوص مبتلایان به « تالاسمی» ، « هموفیلی» و « لوسمی» به وجود آمد.

این سازمان بتدریج با تأکید بر اصول کلی ( اهدای داوطلبانه خون و غیر انتفاعی بودن سازمان)، با وضع آیین نامه ها و بر اساس استاندارهای لازم برای جمع آوری، انجام آزمایش های لازم، نگهداری و توزیع خون و فرآورده های آن به ارائه خدمات به صورت رایگان پرداخت و با ایجاد سرویس های اختصاصی به شرح زیر به فعالیت های خود تنوع بخشید:

جمع آوری خون از داوطلبانِ اهدا و آماده سازی آن برای نجات بیماران و مصدومین.

اجرای برنامه های آموزشی به منظور آشنایی مردم با امر اهدا و انتقال خون.

ایجاد واحدهای سیار و ثابت در مناطق مختلف شهرها، ایجاد پایگاه در بیمارستان ها و اعزام اکیپ ها به مراکز تجمع مردم جهت جمع آوری خون.

ثبت اطلاعات لازم در مورد اهداکنندگان خون بویژه گروه های نادر به منظور دعوت از آنان برای اهدای خون به هنگام ضرورت.

تعیین کننده خون و اِر – هاش و انجام آزمایش های ایمنی از قبیل ایدز، هپاتیت و سفلیس.

توزیع خون و فرآورده های آن به مراکز درمانی و بیمارستان ها.

در بخش تولید عمده ترین فعالیت سازمان انتقال خون عبارت است از :

تهیه و تفکیک فرآورده های مشتق شده از خون، مانند گلبول قرمز متراکم و شکسته شده، پلاسما، پلاکت، فاکتورهای انعقادی و سایر فرآورده های پلاسمایی مانند آلبومین در غلظت های مختلف، گاماگلوبولین و غیره.

پژوهش در مورد دستیابی به روش های مناسب برای تهیه فرآورده های پلاسمایی و آنتی سرم ها.

تهیه پلاسما به طریقه پلاسما فرزیس.

آزمایش تشخیص و درمان اختلال های انعقادی.

گروه بندی نسوج برای پیوند اعضا و انتقال گلبول های سفید.

آموزش پزشکان و دانشجویان پزشکی و علوم آزمایشگاهی در موارد مصرف و استفاده صحیح از خون و مشتقات آن.

آموزش تکنیسین ها در زمینه انتقال خون و امور وابسته.

پژوهش در مورد دستیابی به روش های مناسب برای انجماد خون و فرآورده های آن در

« ازت مایع» .

پژوهشهای اختصاصی در زمینه ژنتیک و ایمونولوژی، ایمونوشیمی، شیمی، پروتئین ها، سرولوژی، کرایوبیولوژی و هماتولوژی و غیره.

نگهداری

خون در داخل کیسه های مخصوص بین ۲۱ تا ۴۵ روز ( برحسب نوع ماده انعقادی داخل کیسه) قابل نگهداری است. عمر خون کوتاه است و مانند هر عنصر زنده مراحل تولد – زندگی و مرگ را طی می کند . نگهداری خون در کیسه های مخصوص، عمر عناصر حیاتی آن را کم می کند، اما خوشبختانه امروزه در مراکز انتقال خون به یاری دانش و تکنولوژی و بهره مندی از وسایل و دستگاه های پیشرفته، امکان تفکیک فرآورده های خون و پلاسمایی بدون ایجاد آلودگی، فراهم شده است.

همان گونه که ذکر شد مراکز انتقال خون، تولید کننده خون نیستند بلکه فقط خون های اهدا شده را پس از انجام آزمایش های لازم و اطمینان از سالم بودن آن ها و تهیه فرآورده های مربوطه توسط شبکه خون رسانی به نیازمندان می رساند. به این ترتیب، نجات جان بیماران نیازمند بستگی به میزان استقبال مستمر مردم از اهدای خون دارد. بدین لحاظ نباید زمان اهدای خون به شرایط خاص همچون سوانح طبیعی یا اجتماعی مانند زلزله و جنگ محدود باشد زیرا در هر روز بلکه هر ساعت هزاران نفر به خون و فرآورده های آن نیازمندند و سازمان انتقال خون برای استمرار بخشیدن به ارائه خدمات به طور دایم و پیوسته به یاری همگانی مردم در جهت اهدای خون نیازمند است.

طبق گفته کارشناسان هر فرد بالغ ( بین ۱۷ تا ۶۵ سال) با وزن متوسط ( بیش از ۵۰ کیلوگرم)، حدود پنج و نیم تا شش لیتر خون دارد و با اهدای ۲۵۰ سی سی تا ۴۵۰ سی سی از خون خود نه تنها سلامتی خود را به مخاطره نمی اندارد، بلکه ضمن کمک به سلامتی خود نجات بخش زندگی دیگری نیز خواهد شد و خون اهدا شده طی چند دقیقه تا چند ساعت به لحاظ حجم و طی یک تا دو ماه به لحاظ سلولی و گلبولی جبران می شود.

اهدا کنندگان از مزایای بیمه خون برای خود و بستگان درجه اول به مدت یکسال برخوردار می شوند. اهدای خون می تواند درکشف بیماری های نهفته در اهدا کنندگان کاملاً موثر باشد. هر فرد سالم می تواند در هر سال تا ۴ بار با فاصله هشت هفته خون اهدا کند.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 




همچنین بخوانید
ویژه های سایت
آخرین مطالب
هدیه ای ماندگار و اصیل


جهت افزایش کیفیت مطالب لطفا دیدگاه خود را در خصوص این مطلب بیان کنید.

( الزامي ) (الزامي)


  1. مهدی گفت:

    جدید ترین اخبار وهابیت و مظلومیت شیعه در ایران در پایگاه اطلاع رسانی نذیر